UỶ BAN NHÂN DÂN THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG
SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

un

gp

d3

LÊ THỊ BÍCH THUẬN (Tổng Chủ biên)
NGUYỄN MINH HÙNG – MAI TẤN LINH (Đồng Chủ biên)
PHẠM DUY ANH – HUỲNH THỊ HƯƠNG LAN – NGUYỄN HOÀNG MAI – VÕ VĂN MINH
MAI THỊ PHƯƠNG – HÀ THÚC QUANG – LƯU ANH RÔ – HUỲNH ĐÌNH QUỐC THIỆN – LÊ MINH THUÝ
HÀ THỊ THƯ – BÙI VĂN TIẾNG – LÊ NGUYỄN SƠN TRÀ – PHẠM THỊ TRINH – HÀ VỸ

gp

d3

-h

TÀI LIỆU GIÁO DỤC ĐỊA PHƯƠNG

hu
n

gp
d

30

4/
0

4/

20

23

15

:2
8

:3
4

-h

un

gp

d3

-h
un

THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG

Lớ p

10

2

23

20

4/

4/
0

30

gp
d

hu
n

:2
8

15

gp

un

-h

:3
4

-h

d3

gp

-h
un

d3

gp

un

d3

un

gp

d3

MỤC LỤC
Nội dung

1

Vị trí địa lí của thành phố Đà Nẵng trong phát triển kinh tế

2

Tín ngưỡng và tôn giáo ở thành phố Đà Nẵng

3

Giá trị văn hoá truyền thống của thành phố Đà Nẵng

4

Ngành nghề phổ biến ở thành phố Đà Nẵng

5

Đa dạng sinh học của thành phố Đà Nẵng

Trang
5
9
21
26

hu
n

gp
d

30

4/
0

4/

20

23

15

:2
8

:3
4

-h

un

gp

d3

-h
un

gp

d3

-h

Chủ đề

32

-h

un

gp

d3

LỜI NÓI ĐẦU

d3

Các em học sinh thân mến!

d3

-h
un

gp

Các em đang sinh sống và học tập tại thành phố Đà Nẵng –
một trong những trung tâm chính trị – kinh tế – văn hoá của khu vực
miền Trung và Tây Nguyên.

4/
0

4/

20

23

15

:2
8

:3
4

-h

un

gp

Tài liệu Giáo dục địa phương thành phố Đà Nẵng lớp 10 được
biên soạn nhằm cung cấp cho các em những hiểu biết cơ bản về
lịch sử, địa lí, văn hoá, kinh tế, môi trường,... của thành phố Đà Nẵng.
Tài liệu gồm 5 chủ đề, mỗi chủ đề được xây dựng theo cấu trúc
thống nhất và đảm bảo tính lô-gic giữa các hoạt động Mở đầu – Kiến
thức mới – Luyện tập – Vận dụng. Với cấu trúc này, các em sẽ thực
hiện các hoạt động dưới sự hướng dẫn của giáo viên để hoàn thành
tốt nhiệm vụ học tập. Từ đó, các em có thêm cơ hội hiểu biết đúng
về những giá trị đặc trưng của vùng đất này, có niềm tự hào và ý
thức trách nhiệm trong việc bảo tồn và phát huy những giá trị đó.

NHÓM TÁC GIẢ

hu
n

gp
d

30

Hi vọng tài liệu này sẽ mang lại cho các em những kiến thức
bổ ích và những trải nghiệm thú vị.

3

gp

d3

-h

un

gp

d3

Kí hiệu và hướng dẫn sử dụng tài liệu

-h
un

MỞ ĐẦU

MỞ ĐẦU

KIẾN THỨC MỚI

Giải thích, cung cấp thông tin liên quan
đến nội dung chủ đề.

LUYỆN TẬP

hu
n

gp
d

30

4/
0

4/

20

23

15

:2
8

KIẾN THỨC MỚI

:3
4

-h

un

gp

d3

Giới thiệu một số nội dung liên quan đến
chủ đề, định hướng việc tổ chức các hoạt
động học tập.

VẬN DỤNG

4

LUYỆN TẬP
Từ kiến thức, học sinh được rèn luyện
phát triển các kĩ năng phù hợp với nội dung
chủ đề.

VẬN DỤNG
Vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học vào
thực tiễn phù hợp với nội dung chủ đề.

VỊ TRÍ ĐỊA LÍ CỦA THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG
TRONG PHÁT TRIỂN KINH TẾ

Mục tiêu:

-h
un

gp

d3

-h

un

gp

d3

– Nêu được ý nghĩa của vị trí địa lí đối với sự phát triển kinh tế – xã hội của
thành phố Đà Nẵng;
– Trình bày được ý nghĩa của vị trí địa lí đối với việc phát triển kinh tế – xã hội
của thành phố cho người thân và cộng đồng thông qua những hoạt động
phù hợp.

d3

MỞ ĐẦU

hu
n

gp
d

30

4/
0

4/

20

23

15

:2
8

:3
4

-h

un

gp

Đà Nẵng là một trong 5 thành phố trực thuộc Trung ương, có vai trò động lực
cho khu vực miền Trung – Tây Nguyên, là thành phố lớn nhất khu vực duyên
hải Nam Trung Bộ. Vị trí địa lí của thành phố có nhiều thuận lợi để phát triển
kinh tế – xã hội.

Hình 1.1. Bản đồ hành chính thành phố Đà Nẵng

5

KIẾN THỨC MỚI

1. Vị trí địa lí của thành phố Đà Nẵng

-h
un

gp

d3

-h

un

gp

d3

Đà Nẵng có phần lãnh thổ trên đất liền trải từ 15°15'B đến 16°40'B và từ
107°17'Đ đến 108°20'Đ và quần đảo Hoàng Sa nằm cách đất liền khoảng 170
hải lí trải dài từ 15°43'10" đến 17°06'53"B và từ 111°11'12" đến 112°53'20"Đ.
Phía Bắc thành phố Đà Nẵng giáp tỉnh Thừa Thiên Huế, phía Nam và Tây giáp
tỉnh Quảng Nam, phía Đông giáp Biển Đông. Đà Nẵng nằm ở vị trí trung độ của
cả nước, cuối tuyến hành lang kinh tế Đông – Tây và nằm trong vùng kinh tế trọng
điểm miền Trung, là trung điểm của con đường di sản văn hoá thế giới nổi tiếng.

gp

d3

Hãy xác định vị trí địa lí của thành phố Đà Nẵng trên Bản đồ hành chính Việt Nam.
Vị trí địa lí đó có ý nghĩa như thế nào đến sự phát triển kinh tế – xã hội của thành phố?

:3
4

-h

un

2. Ý nghĩa của vị trí địa lí đối với sự phát triển kinh tế – xã hội của thành phố
Đà Nẵng

hu
n

gp
d

30

4/
0

4/

20

23

15

:2
8

a) Những thuận lợi, ưu thế
– Nằm trên bờ Biển Đông, phía bắc là dãy núi Bạch Mã, thiên nhiên của
thành phố Đà Nẵng mang sắc thái của vùng khí hậu cận xích đạo gió mùa, có
nền nhiệt độ cao và ít biến động.
– Thành phố Đà Nẵng được thiên nhiên ưu đãi, có đồng bằng, miền núi,
biển, sông với nhiều tiềm năng về phát triển kinh tế, văn hoá, du lịch. Thành
phố Đà Nẵng nằm trên trục giao thông Bắc – Nam về đường bộ (Quốc lộ 1A,
đường cao tốc Bắc – Nam), đường sắt, đường biển và đường hàng không; là
cửa ngõ giao thông quan trọng của miền Trung – Tây Nguyên. Vị trí này giúp Đà
Nẵng dễ dàng trở thành đầu mối giao thông quan trọng của khu vực miền Trung
– Tây Nguyên và cả nước với hệ thống sân bay quốc tế, cảng biển nước sâu,
các tuyến đường bộ, đường sắt Bắc Nam phát triển hoàn chỉnh và thuận lợi.
– Đà Nẵng là thành phố cảng biển nằm ở điểm cuối của tuyến Hành lang
kinh tế Đông – Tây, đóng vai trò quan trọng trong khu vực tiểu vùng sông Mê Kông
và là cửa ngõ ra Thái Bình Dương của vùng nội địa giàu tiềm năng của Lào, Đông
Bắc Thái Lan, Miến Điện (Myanmar) và miền Trung – Tây Nguyên Việt Nam.
Trong tương lai, khi thực hiện tự do hoá thương mại và đầu tư khu vực
Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) thì vị trí của thành phố Đà Nẵng
càng phát huy lợi thế quan trọng trong việc đẩy mạnh hợp tác khu vực, mở rộng
6

-h

un

gp

d3

giao thương kinh tế với các nước; thúc đẩy đầu tư phát triển du lịch; góp phần
nâng cao đời sống cho nhân dân vùng kinh tế trọng điểm miền Trung.
– Đà Nẵng nằm trong vùng kinh tế trọng điểm miền Trung nên có ưu thế trong
việc tập trung các nguồn lực đầu tư, thu hút nhiều dự án đầu tư lớn về kết cấu hạ
tầng, phát triển nguồn nhân lực có trình độ cao.
– Đà Nẵng nằm trên “Con đường di sản thế giới”, là tâm điểm kết nối các di sản
thế giới như: Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng, Quần thể di tích cố đô Huế,
Nhã nhạc cung đình Huế, Nghệ thuật bài chòi Trung Bộ, Thơ văn trên kiến trúc
cung đình Huế, Ma nhai Ngũ Hành Sơn, Phố cổ Hội An, Khu di tích Mỹ Sơn,…
nên Đà Nẵng càng có nhiều lợi thế so sánh và điều kiện phát triển kinh tế – xã hội.

hu
n

gp
d

30

4/
0

4/

20

23

15

:2
8

:3
4

-h

un

gp

d3

-h
un

gp

d3

b) Những khó khăn, thách thức
– Nằm trong khu vực Nam Trung Bộ thuộc khí hậu Đông Trường Sơn nên
Đà Nẵng chịu nhiều thiên tai như bão, lũ, các đợt nắng nóng kéo dài, mùa mưa
ngắn tập trung vào thu – đông nên tác động xấu đến đời sống và sinh hoạt của
người dân.
– Tiềm năng của lợi thế so sánh về vị trí địa lí để cạnh tranh với các khu vực
khác trong nước và nước ngoài là rất lớn nhưng việc khai thác, phát huy được
được tiềm năng đó đang đặt ra cho thành phố nhiều vấn đề cần giải quyết.

Hình 1.2. Vị trí thành phố Đà Nẵng trên bản đồ Việt Nam

7

d3

Dựa trên những thuận lợi nổi bật nào của vị trí địa lí để ngành du lịch thành phố
Đà Nẵng phát triển mạnh trong những năm gần đây?

un

gp

LUYỆN TẬP

-h

un

gp

d3

-h
un

gp

d3

-h

1. Hãy xác định vị trí địa lí và phạm vi lãnh thổ của thành phố Đà Nẵng trên bản đồ
hành chính Việt Nam.
2. Tại sao nói thành phố Đà Nẵng có vị trí địa lí thuận lợi để đẩy mạnh hợp tác trong
khu vực, mở rộng giao thương kinh tế với các vùng trong nước, với các nước
trong khu vực và thế giới?

:2
8

:3
4

VẬN DỤNG

15

Căn cứ vào kiến thức về vị trí địa lí của thành phố Đà Nẵng và hiểu biết
của bản thân về địa phương em sinh sống, hãy cho biết:

hu
n

gp
d

30

4/
0

4/

20

23

1. Tìm hiểu và trình bày một số ngành kinh tế phát triển dựa trên lợi thế về vị trí
địa lí của thành phố Đà Nẵng.
2. Hãy thuyết phục nhà đầu tư vào phát triển kinh tế thành phố dựa trên nguồn lực
vị trí địa lí.

8

TÍN NGƯỠNG VÀ TÔN GIÁO
Ở THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG

Mục tiêu:

gp

d3

– Nêu được những nét nổi bật về tín ngưỡng và tôn giáo của người dân
Đà Nẵng;

-h
un

gp

d3

-h

un

– Trình bày được ý nghĩa của tín ngưỡng và tôn giáo đối với đời sống văn hoá
tinh thần của người dân Đà Nẵng.

gp

d3

MỞ ĐẦU

20

23

KIẾN THỨC MỚI

15

:2
8

:3
4

-h

un

Tín ngưỡng và tôn giáo hiện diện trên vùng đất Đà Nẵng với nhiều hình thức,
hoạt động phong phú, đa dạng trong sự thống nhất chung của đời sống văn hoá
tâm linh cả nước. Tuy nhiên, trong quá trình hình thành và phát triển, tín ngưỡng
và tôn giáo ở Đà Nẵng cũng có bản sắc riêng.

4/
0

4/

I. TÍN NGƯỠNG Ở THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG

hu
n

gp
d

30

Trong hành trang văn hoá của lưu dân đầu tiên đặt chân đến xứ Quảng từ thế
kỉ XV, XVI, ngoài những kiến thức và kinh nghiệm về tổ chức đời sống gia đình,
xã hội, tổ chức sản xuất, ứng phó với thiên nhiên,… còn có những giá trị đời sống
tâm linh. Đó là tín ngưỡng dân gian, bao gồm tín ngưỡng gia đình và tín ngưỡng
cộng đồng, chủ yếu đến từ các địa phương Thanh Hoá, Nghệ An, Hà Tĩnh và
các địa phương vùng Kinh Bắc. Bước sang những thế kỉ sau, theo dòng di cư về
phương Nam, có thêm cư dân nhiều vùng khác thuộc châu thổ sông Hồng, sông
Thái Bình, cùng với tín ngưỡng của dân bản địa như Chăm, Cơ Tu,… càng làm
cho đời sống tín ngưỡng ở địa phương thêm đa dạng, phong phú.
Tín ngưỡng ở xứ Quảng được hình thành như thế nào?
9

1. Tín ngưỡng gia đình

hu
n

gp
d

30

4/
0

4/

20

23

15

:2
8

:3
4

-h

un

gp

d3

-h
un

gp

d3

-h

un

gp

d3

a) Thờ cúng tổ tiên
Như bao người dân trên cả nước, người Đà Nẵng rất coi trọng việc thờ cúng
tổ tiên. Với quan niệm “Chim có tổ, người có tông”, con cháu phải luôn ghi nhớ
công ơn tiền nhân và cầu mong ông bà phù hộ cho tai qua nạn khỏi, làm ăn
phát đạt. Thờ cúng tổ tiên đã trở thành tín ngưỡng nổi bật, phổ biến, mang giá trị
thiêng liêng và vẻ đẹp nhân văn sâu sắc.
Bàn thờ gia tiên được bố trí trang trọng ở gian giữa ngôi nhà, có khi đặt ở gian
bên trái theo hướng ngoài sân nhìn vào hoặc ở tầng trên ngôi nhà. Nhiều gia đình
sắm bộ đồ thờ “tam sự” gồm có: lư (đỉnh), cặp chân đèn, độc bình,… làm bằng
đồng, sứ hoặc gỗ.
Với ý thức luôn coi trọng ngày giỗ tổ tiên, ông bà, cha mẹ,… người giàu hay
nghèo cũng đều gắng dành những món ngon từ heo gà đến hoa quả theo mùa,
nếp đậu để nấu xôi, gói bánh,… Con cháu xa gần đều nhớ ngày giỗ chạp để trở về.
b) Các tín ngưỡng khác
Người Việt Nam xưa theo tín ngưỡng đa thần, tôn thờ và tin tưởng sức mạnh
hữu hình và cả sức mạnh vô hình.
Nhiều gia đình ở Đà Nẵng, ngoài bàn thờ cúng gia tiên, còn có bàn thờ Ông Táo.
Hằng năm, đến ngày 23 tháng Chạp (Âm lịch), nhiều gia đình ở Đà Nẵng vẫn
duy trì tục cúng Táo quân, gọi là “đưa ông Táo về trời”. Hình tượng Táo quân áo
mũ chỉnh tề, cưỡi cá chép lên thiên đình tâu với Ngọc Hoàng thượng đế mọi việc
của gia chủ đã ăn sâu trong tiềm thức người dân. Mâm lễ cúng Táo quân gồm:
tượng ông Táo bằng đất nung, nhang, xôi, chè, hoa quả, nước trà,…
Ở vùng đất Nam Trung Bộ và Đà Nẵng còn có tục thờ cúng Ông Địa. Ông Địa
là biểu tượng của lòng nhân ái, sẵn sàng giúp đỡ mọi người, rõ mọi ngóc ngách
trong khu vực nhà do thần cai quản, ngăn ngừa sự xâm hại, những điều xấu.
Khám thờ Ông Địa đặt ở vị trí nơi nền nhà sát mặt đất, phía trái bàn thờ chính,
mặt hướng ra phía trước nhà.
Nhiều gia đình còn có tục thờ Thần Tài cùng với Ông Địa, hai vị thần này được
đặt chung trong một khám thờ: một bên là cốt tượng mang hình dạng một ông già
mày trắng, râu trắng ở trong tư thế đứng hoặc ngồi biểu hiện sự ăn nên làm ra;
bên cạnh là Ông Địa bụng phệ, vẻ mặt luôn tươi cười, tượng trưng cho sự sung
mãn, vui vẻ.
2. Tín ngưỡng cộng đồng
a) Thờ Thành Hoàng
Đà Nẵng là vùng đất mới thuộc Đại Việt hơn 5 thế kỉ, nên tục thờ Thành Hoàng
khá phổ biến ở các làng xã xưa nay. Với truyền thống “Uống nước nhớ nguồn”,
người dân đã đưa vào thờ ở đình làng các vị tiền hiền có công lập làng, các
vị hậu hiền có công khai phá, tạo dựng xóm làng, lập chợ,… như những nhân
10

:3
4

-h

un

gp

d3

-h
un

gp

d3

-h

un

gp

d3

thần dù là không tên hay có tên cụ thể. Việc thờ các vị tiền hiền tại những đình
làng ở Đà Nẵng vốn được nâng cao từ tín ngưỡng thờ cúng ông bà tổ tiên.
Đình Hải Châu, quận Hải Châu, là nơi thờ 42 chư phái tộc, thờ Thành Hoàng,
các vị tiền hiền và hậu hiền của làng. Đình Tuý Loan, huyện Hoà Vang, hằng năm
có hai dịp cúng tế: mùa xuân vào ngày 14 và 15 tháng 2 Âm lịch, mùa thu vào
ngày 14 và 15 tháng 8 Âm lịch, làng đều tổ chức nghi lễ và lễ hội truyền thống
thu hút đông đảo mọi tầng lớp nhân dân tham gia.

:2
8

Hình 2.1. Đình Tuý Loan, xã Hoà Phong, huyện Hoà Vang

hu
n

gp
d

30

4/
0

4/

20

23

15

Để tưởng nhớ công lao của Thoại Ngọc Hầu (Nguyễn Văn Thoại), nhân dân
làng An Hải đã tôn ông là hậu hiền của làng. Ngoài mồng 2 tháng 3 giỗ tiền hiền,
đến mồng 6 tháng 6 hằng năm, dân làng An Hải có tổ chức giỗ hậu hiền, đồng thời
kỉ niệm ngày mất của danh nhân Thoại Ngọc Hầu tại đình An Hải, quận Sơn Trà.

Hình 2.2. Đình An Hải, phường An Hải Tây, quận Sơn Trà

11

hu
n

gp
d

30

4/
0

4/

20

23

15

:2
8

:3
4

-h

un

gp

d3

-h
un

gp

d3

-h

un

gp

d3

Tín ngưỡng thờ Thành Hoàng và các vị thuỷ tổ của các chư phái tộc trong làng
còn được tổ chức ở nhiều đình làng cổ khác như đình Bồ Bản (xã Hoà Phong,
huyện Hoà Vang), đình Đại La (xã Hoà Sơn, huyện Hoà Vang), đình Thanh Khê
(phường Thanh Khê Đông, quận Thanh Khê), đình Nại Nam (phường Hoà Cường
Nam, quận Hải Châu), đình Thạc Gián (phường Chính Gián, quận Thanh Khê),…
b) Thờ Mẫu
Việc thờ phụng Nữ thần và Mẫu thần là tín ngưỡng chung của các tộc người
Việt và Đông Nam Á. Tuy nhiên, xuất phát từ môi trường tự nhiên, hoàn cảnh
kinh tế – xã hội và truyền thống văn hoá, việc thờ phụng Nữ thần, Mẫu thần có nét
đặc thù riêng ở từng nơi. Theo tư duy cổ sơ của cư dân nông nghiệp, mọi sự vần
xoay của vũ trụ và tạo hoá đều được giải thích bằng quan niệm âm dương tương
sinh tương khắc. Các yếu tố đất, nước, mây, mưa, lúa,… đều mang tính âm,
thuộc tính của người Nữ, của Mẫu (Mẹ): Mẹ Đất, Mẹ Nước, Mẹ Mây, Mẹ Mưa,
Mẹ Lúa,… Trên đường Nam tiến, tín ngưỡng thờ Mẫu đã theo chân lưu dân tích
hợp thêm nhiều thần linh khác của các tộc người bản địa, tạo thành một hệ thống
các nữ thần đa dạng và phồn thịnh. Hiện tượng này diễn ra khá đậm nét trên đất
Quảng Nam, Đà Nẵng với tín ngưỡng thờ Mẫu – thờ Nữ thần và Mẫu thần.
Riêng tại Đà Nẵng, có thể kể đến những vị thần mang tên “Bà” như: Bà Quán
Thế Âm, Bà Ngũ Hành,… Các nơi thờ tự có miếu Bà Liễu Hạnh (Nam Ô, quận
Liên Chiểu), miếu Bà Ngũ Hành, miếu Bà Lồi, miếu Bà Thuỷ, miếu Bà Chúa Ngọc
nằm dọc theo sông Cổ Cò (quận Ngũ Hành Sơn). Đặc biệt, đền Tam Thanh ở
Ngũ Hành Sơn được dựng vào năm Minh Mạng thứ 6 (1825), phối thờ cả ba vị
thần là Thiên Y A Na (Nữ thần Chăm-pa), Bùi Tá Hán và Lê Quân Công. Tại đình
Tân Thái, Nam Thọ (quận Ngũ Hành Sơn), tượng thần Thiên Y A Na được phối tự
cùng với Phật Bà Quan Âm và Bà Ngũ Hành,… Nữ thần Thiên Y A Na còn được
thờ với những thần hiệu khác nhau: A Na thần nữ ở làng Cẩm Lệ (quận Cẩm Lệ)
và làng Bình Thới (huyện Hoà Vang)…
Bên cạnh đó, cộng đồng người Việt gốc Hoa ở Đà Nẵng còn có tục thờ Thiên
Hậu. Thiên Hậu Thánh Mẫu là vị thần chủ được người Việt gốc Hoa thờ tự trên
cả nước. Bà được suy tôn là vị thần bảo trợ sự bình an, phù trì sức khoẻ, tài lộc
cho cư dân. Xuất thân từ nguồn gốc tín ngưỡng văn hoá người Hoa, nhưng thần
Thiên Hậu Thánh Mẫu có điểm tương đồng với các nữ thần Việt trong đạo thờ
Mẫu, cùng mang điều lành đến cho mọi người, cùng ngày vía với Thiên Y A Na,
các tín đồ luôn tin rằng hai bà Thiên Hậu và Thiên Y A Na có mối liên hệ với nhau.
Ở Đà Nẵng, Thiên Hậu cung là nơi gặp gỡ, giao lưu và dạy tiếng Hoa của cộng
đồng người Hoa, đóng vai trò như hình thức một hội quán. Hiện vẫn còn hai cơ sở
thờ Thiên Hậu của người Hoa là Chiêu Ứng Tự và Thiên Hậu Cung.
Tín ngưỡng thờ Mẫu ở Đà Nẵng phản ánh mong ước của người dân về mưa
thuận gió hoà, gia đạo an vui, đất nước thái bình.
12

hu
n

gp
d

30

4/
0

4/

20

23

15

:2
8

:3
4

-h

un

gp

d3

-h
un

gp

d3

-h

un

gp

d3

c) Thờ anh hùng nghĩa sĩ
Thờ tự các vị anh hùng dân tộc ở Đà Nẵng được thể hiện rõ nét qua việc thờ
cúng các anh hùng nghĩa sĩ trận vong. Tín ngưỡng này thể hiện qua việc thờ
cúng các nghĩa sĩ ở nghĩa trủng Phước Ninh (quận Hải Châu), nghĩa trủng Khuê
Trung, nghĩa trủng Gò Đồ – Nghi An (quận Cẩm Lệ), nghĩa trủng Hoá Ổ (Nam Ô,
Liên Chiểu). Các nghĩa trủng này phần lớn là nơi quy tập hài cốt các nghĩa sĩ,
liệt sĩ và người dân Quảng Nam, Đà Nẵng đã dũng cảm chiến đấu, hi sinh tại
mặt trận Đà Nẵng trong buổi đầu kháng Pháp (1858 – 1860). Hằng năm, người
dân địa phương luôn nhớ đến thời khắc bi hùng này để chăm lo hương khói, cúng
tế, cầu siêu cho các vong linh. Bên cạnh đó, tại địa phương còn có một số nghĩa
trủng ghi danh các vị tướng tài trong buổi đầu cuộc kháng Pháp như Lê Đình Lý,
Nguyễn Tri Phương,…
d) Thờ cá Ông (Ông ngư)
Đây là tín ngưỡng dân gian được hình thành trong quá trình tiếp biến văn hoá
Việt – Chăm. Trong tâm thức ngư dân vùng biển từ đèo Ngang trở vào, trong đó
có ngư dân Đà Nẵng, đặt tin tưởng vào loài cá voi vừa “hiền” vừa “thiêng” mà gọi
một cách kính trọng là cá Ông, dù sự cứu người đi biển của cá voi có bóng dáng
huyền thoại nhiều hơn là hiện thực.
Thờ cúng cá Ông của ngư dân Đà Nẵng là dạng tín ngưỡng vật linh. Lễ tế cá
Ông hay còn gọi là lễ hội Cầu ngư là lễ quan trọng bậc nhất của ngư dân ven biển
Quảng Nam, Đà Nẵng. Theo ngư dân, cá Ông là sinh vật thiêng ở biển, được biểu
hiện bằng những bộ xương cá đặt nơi khám thờ, bằng những ngôi mộ nằm rải rác
trong khuôn viên của dinh, hay lăng thờ. Dọc ven biển Đà Nẵng, ở các phường
sinh sống bằng nghề sông nước như Thanh Khê Đông, Thanh Khê Tây, Xuân Hà,
Nại Hiên Đông, Mân Thái,… có khá nhiều lăng miếu thờ cá Ông. Các vua nhà
Nguyễn đã ban sắc phong cho cá Ông mà ngày nay một số còn được lưu giữ tại
các đình làng như lăng ngư Ông Tân Thái (quận Sơn Trà), lăng Ông ngư (Nam Ô,
quận Liên Chiểu),… Thời gian mở lễ hội Cầu ngư không thống nhất chung, nhiều nơi
lấy ngày phát hiện “Ông luỵ” (cá Ông bị sóng đánh trôi dạt vào bờ được phát hiện)
làm ngày giỗ Ông nhằm cầu cho một năm mưa thuận gió hoà, đánh bắt bội thu.

Hình 2.3. Lăng ông Ngư, Nam Ô, quận Liên Chiểu

13

4/

20

23

15

:2
8

:3
4

-h

un

gp

d3

-h
un

gp

d3

-h

un

gp

d3

e) Thờ cô hồn (âm linh)
Thờ cô hồn là tín ngưỡng có từ ngàn xưa và khá phổ biến trong cộng đồng cư
dân tại Đà Nẵng. Trong các miếu thờ, cô hồn phần lớn là những người chết không
nơi nương tựa, những chiến sĩ vô danh, những ngư dân bị sóng gió vùi mất xác,
hay vong hồn của những tiền nhân không rõ danh tính đi khai phá vùng đất mới.
Người dân thường gọi theo danh xưng tôn kính là thờ âm linh, cô bác.
Ở Đà Nẵng, nhiều nơi thờ tự cô hồn như ở các nghĩa trủng, các miếu âm linh,
lăng âm linh dọc các làng chài quận Thanh Khê, Sơn Trà, Liên Chiểu,… Miếu thờ
ở mỗi địa phương hầu như đều do người dân trong làng tự góp đất, góp công để
xây dựng. Nhiều miếu thờ thần cũng có đặt thêm bàn thờ lộ thiên ở phía trước,
để mỗi khi cúng lễ thì kết hợp lễ tế âm linh. Hằng năm, lễ tế cô hồn thường diễn
ra trong hai ngày 15 tháng Giêng và ngày 15 tháng 7 Âm lịch.
Tín ngưỡng thờ cúng cô hồn là nét đẹp trong đời sống văn hoá tâm linh của
người dân Đà Nẵng, thể hiện tính nhân văn sâu sắc. Người dân tin rằng, âm linh,
cô bác được thờ cúng, tưởng nhớ sẽ phù hộ cho những người còn sống được
mạnh khoẻ, nhiều may mắn.

30

4/
0

Hình 2.4. Dinh cô hồn ở làng Nam Ô, quận Liên Chiểu – nơi phụng thờ các chiến sĩ trận vong trong lịch sử và
phối thờ thập loại cô hồn tam tộc tứ phái

hu
n

gp
d

g) Thờ tổ nghề
Tại Đà Nẵng, có nhiều làng nghề truyền thống lâu đời, ở đó, duy trì việc thờ
phụng tổ nghề. Tiêu biểu là, ông tổ nghề đá được làng đá Non Nước thờ cúng
hằng năm vào ngày mồng 6 tháng Giêng Âm lịch với nghi thức lễ trọng gọi là lễ kỵ
Thạch nghệ tổ sư. Tại tổ đình làng nghề này, có tục thờ Thần đá – một tín ngưỡng
khá lâu đời của người dân địa phương. Thờ tổ nghề là một hoạt động có ý nghĩa
suy tôn, tri ân tiền nhân làng nghề, nhằm bảo tồn và phát huy các giá trị của làng
nghề truyền thống trong thời kì mới.
Nêu những nét chính về tín ngưỡng của người dân Đà Nẵng.
14

II. TÔN GIÁO Ở THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG
1. Phật giáo

gp

d3

-h

un

gp

d3

Phật giáo hình thành ở Ấn Độ từ thế kỉ VI TCN, do Thích Ca Mâu Ni sáng lập,
hưng thịnh cho đến thế kỉ VII rồi dần suy yếu và mất đi ảnh hưởng tại Ấn Độ.
Tuy vậy, Phật giáo sau đó được truyền bá đến nhiều quốc gia và khu vực, trở
thành một trong những tôn giáo lớn nhất thế giới. Phật giáo truyền bá vào nước
ta từ rất sớm. Từ sau năm 1471, vùng đất mới ở phía Nam được khai phá và mở
rộng. Trong hành trang văn hoá mang theo của tiền nhân, bên cạnh tập tục, tín
ngưỡng còn có hình thái của đạo Phật bình dân. Đó là quan niệm đạo Phật bằng
hành động theo cách thức ăn chay, cầu an, cầu phúc, hành hương, lễ bái, niệm
Phật,… nhằm bày tỏ lòng thành kính, chẩn tế, phóng sinh,… mà không nặng về
mặt giáo lí.

:2
8

:3
4

-h

un

gp

d3

-h
un

Ngay từ buổi đầu lịch sử Đàng Trong, Ngũ Hành Sơn – Đà Nẵng, đóng vai trò
là một trung tâm Phật giáo lớn. Sách Ngũ Hành Sơn lục chép rằng, thời vua Lê
Thánh Tông, khoảng niên hiệu Hồng Đức (1470 – 1497), dưới chân núi Non Nước,
nhà vua cho lập hai ngôi cổ tự là chùa Thái Bình ở phía Nam, nằm trên địa phận
sau này thuộc làng Quán Khái (hiện còn di tích bia Thái Bình tự thạch bi) và chùa
Văn Long ở phía Tây, nằm địa phận sau này thuộc làng Hoá Khuê. Năm 1825,
vua Minh Mạng đã đến viếng thắng cảnh Non Nước và cho xây lại chùa Tam Thai,
chùa Linh Ứng trên hòn Thuỷ Sơn, lập làm quốc tự.

hu
n

gp
d

30

4/
0

4/

20

23

15

Phần lớn các ngôi chùa cổ ở Đà Nẵng được xây dựng vào thế kỉ XVII như:
chùa Linh Sơn xây dựng năm 1645 (quận Cẩm Lệ), chùa Long Thủ (cũng còn gọi
là chùa Thủ Long, sau đổi tên thành chùa An Long) xây dựng năm 1657 (quận
Hải Châu). Ngoài ra, còn có các ngôi chùa chính khác như: Phúc Lâm Tự (Thành
giáo hội Phật giáo), Tam Bảo Tự và các ngôi chùa cổ như Thái Bình, Từ Tâm,
Phổ Đà,… cùng nhiều chùa được xây dựng, tôn tạo như: chùa Linh Ứng tại Ngũ
Hành Sơn, chùa Linh Ứng tại Bà Nà và chùa Linh Ứng tại Bãi Bụt, Sơn Trà,…

Hình 2.5. Chùa Tam Thai, phường Hoà Hải, quận Ngũ Hành Sơn

15

-h

un

gp

d3

-h
un

gp

d3

-h

un

gp

d3

Đạo Phật đã giữ một vị trí đáng kể trong đời sống tâm linh của người Đà Nẵng.
Đạo Phật tác động đến đời sống đạo hữu và người dân thông qua các lễ hội như
Phật đản, Vu lan,… Đặc biệt, Lễ hội Quán Thế Âm Ngũ Hành Sơn hằng năm với
quy mô tương đối lớn làm nên nét riêng cho Đà Nẵng (gồm phần nghi lễ truyền
thống và các hoạt động văn hoá thể thao ngày càng đa dạng) đã được xếp hạng
Di sản văn hoá phi vật thể quốc gia năm 2021.

:3
4

Hình 2.6. Lễ hội Quán Thế Âm Ngũ Hành Sơn – Di sản văn hoá phi vật thể quốc gia

hu
n

gp
d

30

4/
0

4/

20

23

15

:2
8

2) Công giáo
Công giáo ra đời vào thế kỉ I ở phần lãnh thổ phía Đông của đế quốc La Mã.
Theo truyền thuyết, người sáng lập Công giáo là Giê-su, được sinh ra ở Na-da-rét
(nay thuộc I-xra-en). Từ thế kỉ IV, Công giáo được lan toả mạnh mẽ và trở thành
một trong những tôn giáo lớn trên thế giới. Vào khoảng giữa thế kỉ XVI, đã có một
số giáo sĩ Tây Ban Nha thuộc dòng Đa Minh và Bồ Đào Nha thuộc Dòng Tên đã
đến Hội An và cửa biển Đà Nẵng. Cuộc truyền bá đạo Công giáo vào Việt Nam
thực sự chính thức bắt đầu vào năm 1615 trên đất Đà Nẵng.
Nhà thờ đầu tiên được xây dựng tại Đà Nẵng chính là nhà nguyện nằm trong
khuôn viên của thành Điện Hải, bên cạnh Quân y viện của Pháp. Công trình nhà
thờ lớn và cổ nhất ở Đà Nẵng là nhà thờ Phú Thượng, được xây dựng hoàn thành
vào năm 1887, thuộc địa phận xã Hoà Sơn, huyện Hoà Vang. Giáo xứ Hoà Sơn
được thành lập năm 1876 do các linh mục người Pháp dòng Thừa sai xây dựng,
gồm hai xứ đạo, 6 nhà thờ, hai nhà nguyện.
Trước năm 1904, nhà nguyện giáo họ Tùng Sơn (nhà thờ cổ Tùng Sơn)
được xây dựng theo kiểu kiến trúc Pháp tại thôn Tùng Sơn, xã Hoà Sơn, huyện
Hoà Vang. Đây là nhà thờ nằm trong hệ thống Giáo xứ Hoà Sơn được xây dựng
thời thuộc Pháp, là nhà thờ cổ kính nhất còn sót lại ở Đà Nẵng vẫn giữ gần như
nguyên vẹn kiến trúc ban đầu và nét đẹp cổ điển hiếm có.
16

d3
gp
un
-h
d3
gp

-h
un

Hình 2.7. Nhà nguyện giáo họ Tùng Sơn (nhà thờ cổ Tùng Sơn), xã Hoà Sơn, huyện Hoà Vang

hu
n

gp
d

30

4/
0

4/

20

23

15

:2
8

:3
4

-h

un

gp

d3

Đến năm 1923, nhà thờ Chính Toà mới được xây dựng bên đường Bảo Tàng
(Avenue de Musée) nay là đường Trần Phú. Đây là nhà thờ được xây dựng trong
không gian đô thị, là thánh đường duy nhất tại Đà Nẵng được xây dựng thời Pháp
thuộc. Nhà thờ có nhiều tên gọi: nhà thờ Tourane (thời Pháp thuộc), nhà thờ Con
Gà (do trên cây thánh giá ở nóc nhà thờ có hình ảnh con Gà trống), đến năm
1963, giáo xứ chính thức gọi là nhà thờ giáo xứ Chính Toà Đà Nẵng.
Sau Hiệp định Genève năm 1954, đồng bào Công giáo di cư từ miền Bắc có
đến 30.000 người đến định cư ở Quảng Nam, Đà Nẵng. Phần lớn giáo dân này
sống tập trung dọc theo bờ biển từ vùng giáp Hà Khê đến cồn Ái và Nại Hiên
Đông. Giáo dân tập trung sinh hoạt tôn giáo chủ yếu quanh các nhà thờ Tam Toà,
Nội Hà, Thanh Bồ, Đa Phước, Nhượng Nghĩa.

Hình 2.8. Nhà thờ Con Gà, Số 156, đường Trần Phú, phường Hải Châu 1, quận Hải Châu

17

hu
n

gp
d

30

4/
0

4/

20

23

15

:2
8

:3
4

-h

un

gp

d3

-h
un

gp

d3

-h

un

gp

d3

Công giáo đã góp phần làm cho đời sống văn hoá, đời sống tâm linh của một
bộ phận người dân Đà Nẵng đa dạng và phong phú. Từ đây, một số thành tựu
nền văn minh phương Tây đã được chuyển tải vào Việt Nam, trong đó nổi bật là
sự tạo thành chữ viết theo mẫu tự La tinh của tiếng Việt, bắt nguồn từ dinh trấn
Thanh Chiêm, Quảng Nam, sau này được hoàn thiện thành chữ “quốc ngữ”.
Đây là công lao đóng góp đáng kể của các giáo sĩ Dòng Tên gắn với tên tuổi
của Francisco de Pina và Alexandre de Rhodes. Chữ quốc ngữ đã nhanh chóng
chiếm địa vị quan trọng trong nền văn hoá dân tộc và chính thức trở thành chữ
viết của Việt Nam. Giáo phận Đà Nẵng hiện nay gồm địa giới thành phố Đà Nẵng
và tỉnh Quảng Nam.
3) Đạo Tin Lành
Đạo Tin Lành ra đời ở châu Âu vào thế kỉ XVI. Đạo Tin Lành đến Việt Nam
trước tiên ở thành phố Đà Nẵng vào năm 1911 – mốc đánh dấu sự truyền bá đạo
Tin Lành vào Việt Nam với vai trò của Hội Truyền giáo C.M.A. Năm 1912, người
Việt Nam ở thế kỉ XX theo Tin Lành là ông Nguyễn Văn Phúc, một trong những
người bán sách Tin Lành và đặt được cơ sở ở Đà Nẵng, làm cho những người
lãnh đạo C.M.A có thêm động lực. Tiếp đó, một số mục sư người Mĩ đến Đà Nẵng
mua một sở đất lớn (nay là số 190 đường Ông Ích Khiêm) rồi xây dựng một nhà
thờ Tin Lành ban đầu bằng gỗ, lợp lá vào năm 1913. Đây được coi như Hội thánh
tự trị Tin Lành đầu tiên của Hội thánh Tin Lành Việt Nam và cả Đông Dương. Cho
đến nay, Hội thánh Tin Lành Đà Nẵng là một hội thánh lớn trong Tổng liên Hội
thánh Tin Lành Việt Nam.
Đạo Tin Lành quan tâm đến các vấn đề của cuộc sống hằng ngày như khuyên
dạy con người sống văn minh, từ bỏ những hủ tục (trong ma chay, cưới xin, cúng
bái,…), quy định những điều cấm kị như không quan hệ nam nữ bất chính, không
có vợ bé, không cờ bạc rượu chè, ma tuý, đánh chửi nhau,…

Hình 2.9. Nhà thờ Tin Lành, Hội thánh Tin Lành đầu tiên ở Việt Nam, số 190 Ông Ích Khiêm,
phường Tân Chính, quận Thanh Khê

18

hu
n

gp
d

30

4/
0

4/

20

23

15

:2
8

:3
4

-h

un

gp

d3

-h
un

gp

d3

-h

un

gp

d3

4) Đạo Cao Đài
Công Đạo Cao Đài (Đại Đạo Tam Kỳ Phổ Độ) ra đời vào năm 1926 tại ấp Long
Trung, xã Long Thành, huyện Hoà Thành, tỉnh Tây Ninh. Người có công lớn trong
việc sáng lập đạo Cao Đài là ông Ngô Văn Chiêu. Đạo Cao Đài có nhiều hệ phái.
Tại Đà Nẵng, có hai hệ phái: hệ phái Cao Đài truyền giáo và hệ phái Cao Đài
Tây Ninh.
– Hệ phái Cao Đài truyền giáo:
Năm 1934, ông Trần Công Ban cùng nhóm Tứ linh đồng tử (Thanh Long,
Bạch Hổ, Kim Quy, Xích Long) ra miền Trung truyền đạo. Mối đạo miền Trung
nhóm tại làng Bất Nhị (thị xã Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam), sau đó mới lan ra
Đà Nẵng, rồi truyền vào Quảng Ngãi, Phú Yên, Bình Định,… Tại Đà Nẵng,
nhờ đức tin mạnh mẽ, những người truyền đạo đã cố gắng vượt qua trở ngại
ban đầu, đến năm 1938, Thánh thất Cao Đài Trung Việt đặt cơ sở đầu tiên ở
Đà Nẵng, nay ở đường Lê Đình Dương. Năm 1956, một nhóm Tứ linh đồng tử
cùng với các tín đồ xây dựng Trung Hưng bửu toà và thành lập Trung ương
Hội thánh truyền giáo Cao Đài, trụ sở ở số 63 đường Hải Phòng. Hội thánh
truyền giáo Cao Đài ở Đà Nẵng được xây dựng mô phỏng theo mô hình kiến
trúc Toà Thánh Tây Ninh với kích thước nhỏ gọn hơn.
Với đường hướng “Nước vinh đạo sáng”, theo chân truyền đạo pháp, coi trọng
giá trị đạo đức con người, Hội thánh truyền giáo Cao Đài đã có đóng góp tích cực
cho sự phát triển của đạo pháp và xã hội.
– Hệ phái Cao Đài Tây Ninh:
Năm 1956, Hệ phái Cao Đài Tây Ninh được Phổ tế Nguyễn Đăng Thông truyền
ra Đà Nẵng. Năm 1957, xây dựng Thánh thất Hoà Phong tại xã Hoà Phong, huyện
Hoà Vang.
Hoạt động của hai hệ phái nói trên ở Đà Nẵng đã có những đóng góp tích cực
cho sự phát triển của tín ngưỡng và tôn giáo tại địa phương. Từ khi đạo Cao Đài
được truyền bá ở Đà Nẵng đến nay, tôn giáo này đã luôn chú ý tu bổ, tôn tạo và
xây dựng những công trình kiến trúc thờ tự có tính mĩ thuật cao, tạo hình ảnh đẹp
trong đời sống hoạt động văn hoá tâm linh của người dân thành phố Đà Nẵng.

19

d3
gp
un
-h
d3
gp

-h
un

Hình 2.10. Hội thánh truyền giáo Cao Đài, số 63, đường Hải Phòng

d3

5) Các tôn giáo khác

23

15

:2
8

:3
4

-h

un

gp

Tại thành phố Đà Nẵng hiện nay, ngoài hoạt động nổi bật của các tôn giáo kể
trên, còn có Hội Truyền giáo cơ đốc Việt Nam, Giáo hội Cơ đốc phục lâm Việt Nam,
Hội thánh Báptit Việt Nam (Nam Phương), Cộng đồng tôn giáo Baha'i, Giáo hội
Phật đường Nam Tông Minh Sư đạo,... Đây là các loại hình tôn giáo trong đời
sống văn hoá tâm linh của người dân với những hình thức sinh hoạt phong phú,
đa dạng.

4/
0

4/

20

Nêu những nét chính về các tôn giáo ở Đà Nẵng.

gp
d

30

LUYỆN TẬP

hu
n

Hãy giới thiệu một sinh hoạt tín ngưỡng hoặc tôn giáo tại nơi em ở.

VẬN DỤNG

Hãy trình bày trước lớp về một vẻ đẹp của tín ngưỡng hoặc tôn giáo ở Đà Nẵng.

20

GIÁ TRỊ VĂN HOÁ TRUYỀN THỐNG
CỦA THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG

d3

Mục tiêu:

gp

– Trình bày được những giá trị văn hoá truyền thống của thành phố Đà Nẵng;

...